تصور کنید محمولهای به ارزش ۸۰۰ هزار دلار از بندر شانگهای بارگیری شده.قرارداد روی CIF بسته شده، اما فروشنده بیمهای با پوشش حداقلی گرفته
همانطور که در اینکوترمز مجاز است. در میانه دریا، آسیب جزئی به کالا وارد میشود. وقتی خریدار ایرانی برای دریافت خسارت اقدام میکند، متوجه
میشود بیمه پوشش کافی ندارد. اختلاف؟ بله. دادگاه؟ احتمالاً.
اما اصل ماجرا اینجاست: اگر همان ابتدا CIP انتخاب میشد، پوشش بیمهای الزاماً جامعتر بود. اینگونه است که یک انتخاب اشتباه در سه حرف، میتواند ماهها درگیری و ضرر واقعی به بار بیاورد.
اینکوترمز (Incoterms) مخفف International Commercial Terms است، مجموعهای از قواعد استاندارد که توسط اتاق بازرگانی بینالمللی (ICC) تدوین میشود. اما تعریف اجرایی آن، سادهتر از آن چیزی است که در کتابها میآید: اینکوترمز مشخص میکند چه کسی، کجا، چه هزینهای میپردازد و ریسک کالا در چه لحظهای از فروشنده به خریدار منتقل میشود.
این قواعد از سال ۱۹۳۶ وجود دارند و آخرین نسخه رسمی آنها Incoterms 2020 است که از ابتدای سال ۲۰۲۰ لازمالاجرا شد.
یکی از پرتکرارترین سوالاتی که در محیطهای تجاری مطرح میشود این است. پاسخ کوتاه: خیر.تا تاریخ تهیه این مقاله (اسفند ۱۴۰۴)، هیچ نسخه
رسمی جدیدی از اینکوترمز توسط ICC منتشر نشده است. Incoterms 2020 همچنان تنها نسخه معتبر و الزامآور است. هر اطلاعاتی با عنوان
اینکوترمز ۲۰۲۴ معتبر نیست و ممکن است گمراهکننده باشد.
| قاعده | نام کامل | انتقال ریسک | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| EXW | Ex Works | درب کارخانه فروشنده | خریدار حرفهای با لجستیک مستقل |
| FCA | Free Carrier | تحویل به حملکننده اول | کانتینری، هوایی، زمینی |
| CPT | Carriage Paid To | تحویل به حملکننده مقصد | بدون بیمه اجباری |
| CIP | Carriage and Insurance Paid To | مانند CPT + بیمه جامع | توصیهشده برای واردکنندگان |
| DAP | Delivered at Place | محل مقصد توافقشده | تحویل کامل بدون گمرک |
| DPU | Delivered at Place Unloaded | مقصد + تخلیه | نیاز به انبار در مقصد |
| DDP | Delivered Duty Paid | کاملترین تحویل | همه هزینهها با فروشنده |
| قاعده | نام کامل | انتقال ریسک | کاربرد |
|---|---|---|---|
| FAS | Free Alongside Ship | کنار کشتی در بندر | کالای فله، ماشینآلات سنگین |
| FOB | Free On Board | روی عرشه کشتی | رایجترین قاعده واردات ایران |
| CFR | Cost and Freight | بندر مقصد بدون بیمه | صادرات ایران |
| CIF | Cost, Insurance and Freight | بندر مقصد با بیمه | محمولههای دریایی |
طبق دادههای ICC، بیش از ۶۰ درصد محمولههای فله دریایی جهان با قواعد FOB یا CIF حمل میشوند. اما این دو قاعده یک تفاوت حیاتی دارند که
اغلب نادیده گرفته میشود:
نکته عملی: برای واردات به ایران، بسیاری از متخصصان باتجربه ترجیح میدهند به جای CIF از FOB + بیمه مستقل ایرانی استفاده کنند. این رویکرد کنترل بیشتری بر پوشش بیمهای میدهد.
EXW یا Ex Works روی کاغذ ساده به نظر میرسد: فروشنده کالا را در کارخانهاش آماده میکند و همه چیز دیگر به عهده خریدار است.اما برای خریدار ایرانی، این قاعده چالشهای ویژهای دارد:
ICC خودش نیز در Incoterms 2020 توصیه میکند که در معاملات کانتینری، FCA جایگزین بهتری برای EXW است.
FCA (Free Carrier) یکی از تحولات مهم Incoterms 2020 است. تغییر مهم نسخه ۲۰۲۰: در معاملات با اعتبار اسنادی (LC)، طرفین میتوانند توافق کنند که بارنامه با قید بارگیری روی کشتی صادر شود حتی در قاعده FCA. این تغییر کوچک در عمل برای صادرکنندگان و واردکنندگانی که با LC کار میکنند، بسیار مهم است.طبق دادههای UNCTAD، رشد استفاده از FCA در تجارت کانتینری جهانی ادامهدار بوده و این قاعده در حال جایگزینی تدریجی EXW در بسیاری از قراردادهاست.
DDP (Delivered Duty Paid) از نظر تعهدات فروشنده، کاملترین قاعده اینکوترمز است.فروشنده موظف است:
اما یک واقعیت مهم برای خریدار ایرانی: فروشنده خارجی که DDP قبول میکند، باید بتواند در ایران گمرکبازی کند کاری که در شرایط تحریم عملاً بسیار پیچیده یا غیرممکن است. در اکثر موارد واقعی، DDP در تجارت با ایران روی کاغذ است و در عمل مشکلساز.
این بخش آن چیزی است که معمولاً در مقالات دیگر نمیبینید. وقتی از هزینه انتخاب اشتباه اینکوترمز صحبت میکنیم، منظور فقط بحثهای حقوقی نیست. هزینههای پنهان واقعی عبارتند از:
اگر انتقال ریسک در نقطه اشتباهی تعریف شده باشد و اختلاف پیش بیاید، کالا میتواند هفتهها در بندر بماند. هزینه انبارداری، دموراژ و جریمههای تأخیر در بنادر ایران، میتواند ارقام قابلتوجهی باشد.
انتخاب CIF بدون بررسی دقیق شرایط بیمه، یعنی پذیرش پوشش حداقلی (Clause C) در حالی که کالا نیاز به پوشش جامع (Clause A) دارد.
برخی بانکهای ایرانی برای قواعد خاص اینکوترمز، الزامات متفاوتی دارند. انتخاب قاعدهای که با ساختار LC ناسازگار باشد، میتواند پرداخت را کُند یا متوقف کند.
بسته به قاعده انتخابشده، پایه محاسبه ارزش گمرکی تغییر میکند. این مستقیماً روی حقوق و عوارض گمرکی و در نتیجه بهای تمامشده کالا تأثیر میگذارد.
بیشتر بدانید: راهنمای کامل مالیات و جریمه گمرکی
در EXW، بخشی از فرآیند صادرات به عهده خریدار ایرانی است همان جایی که ممکن است با مشکلات تحریمی در کشور فروشنده برخورد کند.
طبق دادههای ICC و WTO، شرکتهایی که با مشاوره تخصصی قاعده اینکوترمز را انتخاب میکنند، میتوانند هزینههای پنهان ناشی از انتقال نامناسب ریسک را تا ۱۵ درصد کاهش دهند.
طبق آمار سازمان توسعه تجارت و گمرک ایران (IRICA)، الگوی رایج معاملات ایران به شکل زیر است:
حجم تجارت خارجی غیرنفتی ایران از مرز ۱۰۰ میلیارد دلار عبور کرده این یعنی حجم معاملاتی که قواعد اینکوترمز در آنها نقش مستقیم دارند، بسیار قابلتوجه است.
یکی از اشتباهات رایج در قراردادهای بینالمللی، درج ناقص اینکوترمز است.فرمت صحیح:
FOB Shanghai, China, Incoterms® 2020
این نوشتار باید شامل سه عنصر باشد:
بدون ذکر مکان دقیق و نسخه، ابهام حقوقی ایجاد میشود و در تجارت بینالملل، ابهام به ضرر طرفی است که از تجربه کمتری برخوردار است.
خیر. اینکوترمز یک مجموعه قرارداد اختیاری است. اما وقتی در قرارداد به آن اشاره میشود، الزامآور میگردد. اکثر قراردادهای بینالمللی به دلیل
استانداردسازی از آن استفاده میکنند.
پاسخ قطعی وجود ندارد بستگی به نوع کالا، مسیر حمل، بانک، و شرایط طرف مقابل دارد. FOB با بیمه مستقل ایرانی در بسیاری از موارد رایج است، اما
هر معامله شرایط خاص خود را دارد.
تا تاریخ این مقاله، ICC نسخه ۲۰۲۴ منتشر نکرده. Incoterms 2020 آخرین نسخه معتبر است. ICC معمولاً هر ۱۰ سال یکبار نسخه جدید منتشر
میکند؛ پس احتمال نسخه بعدی در ۲۰۳۰ وجود دارد.
خیر. اینکوترمز فقط برای خرید و فروش کالاهای ملموس کاربرد دارد و در قراردادهای خدماتی جایگاهی ندارد.
برای حمل هوایی، از گروه اول اینکوترمز استفاده کنید: FCA ،CPT، CIP، DAP، DPU یا DDP. قواعد FOB، CIF، CFR و FAS فقط برای حمل دریایی
هستند و استفاده از آنها در حمل هوایی اشتباه فنی محسوب میشود.
تجربهای که در بیش از سه دهه همراهی با صادرکنندگان و واردکنندگان ایرانی به دست آمده، یک درس مکرر دارد:
اشتباهات گرانقیمت در انتخاب اینکوترمز، تقریباً همیشه در اولین یا دومین معامله رخ میدهند وقتی که تجربه کافی هنوز به دست نیامده و هزینه یادگیری روی محموله واقعی پرداخته میشود.
اگر در آستانه یک معامله بینالمللی هستید چه واردات، چه صادرات و هنوز مطمئن نیستید کدام قاعده برای شرایط خاص معاملهتان بهینه است، یک گفتگوی کوتاه با یک متخصص باتجربه میتواند از ماهها درگیری بعدی جلوگیری کند.
برای مشاوره تخصصی میتوانید مستقیماً با مهندس ارسلان خلیلی تماس بگیرید: 09123457009
