ترخیص کالا از گمرک بازرگان | مراحل، مدارک و هزینهها
تاریخ انتشار : 2026/09/26
گمرک بازرگان؛ فعالترین گذرگاه زمینی ایران به سمت ترکیه
اگر به دنبال اطلاعات درباره ترخیص کالا از گمرک بازرگان هستید، این مطلب هم مسیر کامل ترخیص را قدمبهقدم توضیح میدهد و هم تازهترین بخشنامههای سال ۱۴۰۵ گمرک ایران درباره این مرز، از جمله مجوز تازه ترخیص خودرو، را در خود دارد. شناخت این مرز مهم و جایگاهی که در تجارت خارجی کشور دارد، نقطه شروع خوبی برای هر واردکننده یا صادرکننده است.
فهرست مطالب
آخرین بخشنامهها و تغییرات گمرک بازرگان (۱۴۰۵)
در تیر ۱۴۰۵ دو بخشنامه مهم از سوی گمرک ایران درباره بازرگان ابلاغ شد که مستقیماً روی روند ترخیص کالا از این مرز اثر میگذارند:
طبق بخشنامه ۱۴۰۵/۰۴/۰۷ (شماره ۱۴۰۵/۴۴۱۴۹۳)، گمرک بازرگان رسماً به فهرست گمرکات تخصصی مجاز به ترخیص خودرو اضافه شد؛ یعنی از این پس واردات خودروی سبک و سنگین هم از همین مسیر ممکن است، در حالی که پیش از این فقط چند گمرک خاص چنین مجوزی داشتند.
بر اساس بخشنامه ۱۴۰۵/۰۴/۰۶ (شماره ۱۴۰۵/۴۳۵۶۴۶)، طرح «ترخیص درصدی» برای گروهی از کالاهای مشخص اجرایی شد؛ در این طرح، واردکننده میتواند بهجای پرداخت کامل حقوق ورودی، فقط بخشی از آن را پرداخت کند و کالا را ترخیص کند.
این تسهیلات تا پایان سال ۱۴۰۵ معتبر است.
در کنار این دو بخشنامه، تغییرات تعرفهای قانون بودجه ۱۴۰۵ هم روی سقف واردات برخی کالاها و معافیتهای عوارضی اثر گذاشته. دولت هم با انتصاب نماینده ویژه رئیسجمهور برای پیگیری مسائل ترانزیت و گمرک بازرگان (مصوبه بهمن ۱۴۰۴)، نشان داده که بهبود روند این مرز را در اولویت قرار داده است.
نکته عملی: چون این بخشنامهها مدام بهروزرسانی میشوند، بهتر است پیش از اقدام به واردات یا صادرات، آخرین وضعیت هر بخشنامه را با یک کارشناس یا حقالعملکار رسمی بررسی کنید.
موقعیت و ویژگیهای جغرافیایی
این گمرک در شهرستان ماکو، در استان آذربایجان غربی و در دامنه کوه آرارات قرار دارد؛ فاصلهاش تا مرکز ماکو نزدیک به ۱۵ کیلومتر و تا خط مرز ایران و ترکیه تنها یک کیلومتر است. همین نزدیکی به مرز، بازرگان را به یکی از پرترددترین نقاط تبادل کالا بین دو کشور تبدیل کرده. طرف ترکیهای همین گذرگاه با نام گوربولاغ شناخته میشود، و نزدیکی به منطقه آزاد ماکو هم یکی از عواملی بوده که به رونق این گمرک کمک کرده است.
سابقهای نزدیک به یک قرن
تأسیس گمرک بازرگان به سال ۱۳۰۵ برمیگردد؛ یعنی از زمان راهاندازیاش بیش از صد سال گذشته. بازرگان در آن دوران روستایی کوچک بود، اما همین قدمت طولانی باعث شده رویههای ترخیص در این مرز، ساختار و تجربهای جاافتاده داشته باشد.
زیرساخت و ساعات فعالیت
بازرگان تنها گذرگاه مرزی بینالمللی کشور است که بهصورت ۲۴ ساعته کار میکند، هرچند ساعت کاری رسمی بخشهای اداری از شنبه تا پنجشنبه و در بازه صبح تا عصر تعریف شده؛ در روزهای شلوغ همین محدودیت میتواند کمی به روند ترخیص تأخیر بزند.ساختمان اصلی گمرک حدود ۴۴۰۰ متر مربع در چهار طبقه است و دو ورودی جداگانه برای تریلی، خودروی سواری و اتوبوس دارد.
برای بازرسی، از اسکنر کامیونی، اسکنر چمدانی و سگهای موادیاب استفاده میشود که این گمرک را در ردیف گمرکات مجهز کشور قرار داده. روزانه بسته به شرایط، بین ۳۵۰ تا حدود ۷۰۰ دستگاه تریلی از این مسیر عبور میکنند و در کنار واردات و صادرات، امور مسافربری و ترانزیت کالا هم در همین نقطه انجام میشود.
دروازهای رو به ترکیه، اروپا و آسیای میانه
بازرگان را میتوان مهمترین دروازه تجاری ایران به سمت ترکیه و اروپا دانست؛ قرارگیری در مسیر تاریخی جاده ابریشم هم نشان میدهد این منطقه قرنها پیش هم محل رفتوآمد کاروانهای تجاری بوده. امروز کشورهایی مثل ترکیه، ارمنستان، آذربایجان، گرجستان، عراق، روسیه، افغانستان، ترکمنستان و تاجیکستان از مسیرهای مرتبط با این گمرک استفاده میکنند؛ ترکمنستان و تاجیکستان بهطور خاص بازرگان را بهعنوان مسیر ترانزیتی به آسیای میانه در نظر میگیرند.آبوهوای معتدل منطقه هم یک مزیت عملی است: محدودیت خاصی برای جابهجایی کالاهای حساس ایجاد نمیکند، به همین دلیل محصولات فاسدشدنی، غذایی، دارویی و بهداشتی-آرایشی هم بهراحتی از این مسیر ترخیص میشوند. برای مرزنشینان و کولبران هم روش پیلهوری در نظر گرفته شده که با کارت مخصوص، جابهجایی قانونی کالا را ممکن میکند.
پیچیدگی مسیرهای مختلف واردات و صادرات از بازرگان، معمولاً برای کسی که تازه شروع کرده گیجکننده است.
تیم آریا تجارت بینالملل با بیش از ۳۵ سال تجربه در ترخیص کالا از گمرکات زمینی، دریایی و هوایی، میتواند مسیر درست را برای کالای شما از همان ابتدا مشخص کند.
برای مشاوره، با مهندس ارسلان خلیلی — ۰۹۱۲۳۴۵۷۰۰۹ تماس بگیرید.
نظارت بر سه گذرگاه مرزی دیگر
گمرک بازرگان تنها یک نقطه مستقل نیست؛ نظارت بر سه بازارچه و گمرک مرزی دیگر هم بر عهده همین مجموعه است:
گمرک پلدشت، در شمالغربیترین نقطه کشور و کنار رودخانه ارس، که مسیری برای ارتباط با آسیای میانه محسوب میشود.
بازارچه ساریسو، در مسیر ارتباطی ماکو با شهر مرزی دوغوبایزید در ترکیه.
صنم بلاغی، در مرز مشترک با جمهوری نخجوان.
هر سه این نقاط هم مثل خود بازرگان به اسکنر و سامانههای تشخیص مجهزند.
نحوه ارتباط با گمرک
بازرگان سایت اختصاصی ندارد؛ پیگیری امور ترخیص از طریق سامانه رسمی گمرک ایران به نشانی epl.irica.gov.ir انجام میشود، یا در صورت نیاز باید بهصورت حضوری به نزدیکترین واحد گمرکی مراجعه کرد.
کالاهایی که بیشتر از این مرز جابهجا میشوند
فهرست کالاهای پرتردد بازرگان، هم در واردات و هم در صادرات، طیف نسبتاً گستردهای را پوشش میدهد.
در سمت واردات
قطعات و لوازم یدکی خودرو به دلیل بازار مصرف گسترده و سودآوری بالا، یکی از پرتقاضاترین اقلام است. پارچه و منسوجات هم حجم زیادی از ترددهای روزانه را تشکیل میدهند. در کنار این دو، انواع سنگ (از سنگ ساختمانی تا سنگهای تزئینی مثل مرمر)، مواد اولیه پلاستیکی، پروفیل آلومینیوم، آهنآلات، موتورهای صنعتی و تجهیزات خطوط تولید هم بخش قابلتوجهی از واردات را شکل میدهند؛ دربهای اتوماتیک آسانسور هم از کالاهای وارداتی نسبتاً تخصصیتر این مسیر است.
انتخاب این اقلام معمولاً بر سه معیار میچرخد: سودآوری، مجاز بودن برای ترخیص، و وجود بازار فروش مطمئن در داخل.
در سمت صادرات
ماشینآلات تراش، موتورهای گیربکس و قطعات تریلر مشتریان ثابتی در کشورهای همسایه دارند. جالب اینجاست که فهرست کالاهای صادراتی همپوشانی زیادی با فهرست واردات دارد؛ پارچه، فرآوردههای پلاستیکی، انواع سنگ، قطعات ماشین و آهنآلات در هر دو مسیر از پرتکرارترین اقلاماند. سنگهای معدنی مثل آکوسین و منگنز هم به دلیل کاربرد در صنایع فولاد و ساختوساز، جایگاه ویژهای در صادرات دارند.
فراتر از اینها، طیف متنوعی از کالاهای تخصصیتر مثل میلگرد و ورق فلزی، مواد اولیه پتروشیمی و پلیمری، تجهیزات نفت و گاز، و برخی تجهیزات الکترونیکی و پزشکی هم جابهجا میشود؛ ترخیص همین دسته آخر معمولاً مستلزم مجوز اضافی از سازمان غذا و دارو یا استاندارد ملی است. محدودیتها روشن است: هر کالایی که از نظر گمرک و قوانین جمهوری اسلامی مجاز باشد قابل ترخیص است، اما مواد مخدر، سلاح و کالاهای خطرناک بهطور کامل کنار گذاشته شدهاند. نکته جالب این است که حتی واردات حیوانات زنده هم ممکن است، به شرط رعایت مجوزهای بهداشتی و ایمنی.
کالای شما جزو اقلامی است که نیاز به مجوز تخصصی دارد یا مطمئن نیستید مجاز به ترخیص هست یا نه؟
پیش از ارسال محموله، این موضوع را با کارشناس بررسی کنید تا کالا در مرز متوقف نشود.
فرآیند ترخیص از بازرگان، مثل هر گمرک بینالمللی دیگر، زنجیرهای مشخص از اقدامات اداری و فنی دارد که جزئیاتش ممکن است بسته به نوع کالا کمی تغییر کند، اما ساختار کلیاش ثابت است.
ثبت سفارش، پیش از رسیدن کالا. واردکننده باید کالا را در سامانه جامع تجارت ثبت کند و تأیید سازمان توسعه تجارت را بگیرد؛ بدون این مرحله، ادامه کار عملاً ممکن نیست.
رسیدن کالا و دریافت قبض انبار. با تخلیه یا بررسی پلمپ بار، قبض انبار صادر میشود که نشاندهنده تحویل رسمی کالا به گمرک است.
آمادهسازی مدارک بازرگانی شامل پیشفاکتور، سیاهه تجاری، لیست بستهبندی، بارنامه بینالمللی و گواهی مبدأ؛ دقت در همین مرحله مستقیماً روی سرعت باقی کار اثر میگذارد.
اظهار کالا در سامانه EPL؛ نوع، مقدار، ارزش و وزن کالا ثبت و اظهارنامه واردات تنظیم میشود، معمولاً توسط حقالعملکار رسمی.
دریافت کوتاژ و تعیین مسیر اظهارنامه — سبز، زرد یا قرمز — که میزان و زمان بررسی کالا را مشخص میکند؛ هرچه مسیر «قرمزتر» باشد، بررسی زمانبرتر خواهد بود.
ارزیابی فیزیکی کالا توسط ارزیابان گمرک و تطبیق با مدارک؛ برای اقلام مشمول استاندارد، بهداشت یا قرنطینه نباتی، ممکن است نمونهبرداری آزمایشگاهی هم لازم شود.
اخذ مجوزهای قانونی، در صورت نیاز از سازمان استاندارد، وزارت بهداشت یا سازمان انرژی اتمی — معمولاً بهصورت سیستمی از طریق همان سامانههای گمرکی.
پرداخت حقوق و عوارض گمرکی شامل حقوق ورودی، مالیات بر ارزش افزوده و عوارض هلالاحمر؛ با تسویه این هزینهها، پروانه الکترونیک ترخیص (سند سبز گمرکی) صادر میشود.
انبارداری، در صورتی که خروج فوری کالا ممکن نباشد.
بارگیری و خروج نهایی روی وسیله حمل داخلی و عبور از درب خروج گمرک.
بهطور معمول کل این فرآیند بین ۱۰ تا ۱۵ روز کاری زمان میبرد. هرچه سریعتر پیش برود، هزینههای جانبی مثل انبارداری هم کمتر میشود؛ به همین دلیل آماده بودن مدارک از همان ابتدا، تأثیر مستقیمی روی هزینه نهایی دارد.
ده مرحله زیاد به نظر میرسد، اما با یک ترخیصکار باتجربه، شما فقط باید مدارک را ارسال کنید و بقیه کار را واگذار کنید.
آریا تجارت بینالملل این مسیر را برای شما مدیریت میکند تا کالا در گمرک معطل نماند.
کارت بازرگانی پایه هر ترخیصی است؛ بدون آن هیچ مرحلهای پیش نمیرود. در کنار آن، مجموعهای از اسناد مالی و خرید — پیشفاکتور و فاکتور نهایی خرید — ارزش دقیق کالا را برای محاسبه هزینههای گمرکی مشخص میکند.
اسناد حمل و بستهبندی هم بخش دیگری از الزاماتاند: بارنامه حمل (در حمل جادهای بینالمللی معمولاً با عنوان CMR شناخته میشود) و پکینگ لیست. گواهی مبدأ که کشور تولیدکننده را تأیید میکند باید توسط اتاق بازرگانی کشور مبدأ صادر شده باشد، و ترخیصیه هم بهعنوان مجوز رسمی از شرکت حملونقل بینالمللی لازم است.
قبض انبار با رسیدن کالا صادر میشود، و داشتن بیمهنامه حمل هم توصیه میشود تا خطرات احتمالی مسیر پوشش داده شود. بسته به نوع کالا، ممکن است گواهی بازرسی و اسناد و کدهای بانکی مربوط به تسویه مالی هم لازم باشد. ثبت سفارش در سامانه جامع تجارت هم پیشنیازی است که بدون آن، ادامه کار در گمرک ممکن نیست.
فراتر از مدارک عمومی، برخی کالاها مجوز اختصاصی میخواهند: داروها و محصولات آرایشی-بهداشتی مجوز وزارت بهداشت، کالاهای صنعتی و شیمیایی آزمایش استاندارد و ماهیتسنجی در آزمایشگاههای معتمد مستقر در بازرگان، تجهیزات برقی و الکترونیکی و پزشکی مجوز استاندارد ملی و تنظیم مقررات رادیویی، کالاهای گیاهی مجوز قرنطینه نباتی، و کالاهای مرتبط با انرژی هستهای مجوز سازمان انرژی اتمی میخواهند.
نکتهای که در عمل بارها تکرار میشود این است که هرگونه مغایرت بین مدارک و نوع یا تعداد واقعی کالا، میتواند کل روند را متوقف کند و هزینههای اضافی (مثل انبارداری بیشتر) تحمیل کند. آمادهسازی دقیق مدارک، پیش از رسیدن کالا به مرز، همچنان مؤثرترین راه برای جلوگیری از این نوع مشکل است.
چه چیزی سرعت ترخیص را تعیین میکند؟
مهمترین عامل، مسیری است که اظهارنامه در سامانه EPL میگیرد؛ کالاهای مسیر سبز تقریباً بلافاصله ترخیص میشوند، در حالی که مسیرهای زرد و قرمز به بررسی و گاهی آزمایشگاه اضافی نیاز دارند. تجربه و تخصص ترخیصکار هم نقش پررنگی دارد — کسی که با قوانین و رویههای بازرگان آشناست، معمولاً نمیگذارد کالا در گمرک «خواب» بماند.
در مقابل، شلوغی مرز یکی از چالشهای شناختهشده این گذرگاه است؛ در بازههای پرترافیک صفهای طولانی شکل میگیرد که طبیعتاً روند را کند میکند. محدودیت ساعات کاری اداری هم اثرگذار است، چون خارج از بازه مشخص روز، کارها به فردا موکول میشود. نوع کالا و تغییرات ناگهانی در مقررات گمرکی هم میتوانند تأخیرهای پیشبینینشده ایجاد کنند.
هزینههای ترخیص شامل چه مواردی میشود؟
بیشترین سهم هزینهها معمولاً به بخش گمرکی و قانونی برمیگردد. حقوق ورودی بر اساس نوع کالا و کد تعرفه (HS Code) محاسبه میشود و ترکیبی از حقوق ثابت بهعلاوه سود بازرگانی است؛ مالیات بر ارزش افزوده هم روی مجموع ارزش کالا و حقوق ورودی اعمال میشود و معمولاً در محدوده ۹ تا ۱۰ درصد قرار دارد. عوارض هلالاحمر و در برخی موارد عوارض پسماند هم به این فهرست اضافه میشود؛ اگر واردکننده از کارت بازرگانی شخص ثالث استفاده کند، مالیات جداگانهای هم اعمال خواهد شد.
بخش دیگری از هزینهها به جابهجایی فیزیکی کالا برمیگردد — حمل تا مرز، باربری، تخلیه و بارگیری — و اگر کالا مدتی در گمرک بماند، هزینه انبارداری هم اضافه میشود. برای کالاهایی که در مسیر زرد یا قرمز قرار میگیرند، هزینههای بازرسی و آزمون استاندارد هم قابل پیشبینی است. در نهایت، بخشی از هزینهها صرف امور اداری میشود: دستمزد ترخیصکار، هزینه ثبت سفارش، بیمه محموله و صدور ترخیصیه. بدون تسویه کامل تمام این هزینهها، پروانه سبز گمرکی صادر نمیشود؛ به همین دلیل بهتر است علاوه بر هزینههای قابل پیشبینی، بخشی از بودجه هم برای موارد احتمالی مثل آزمایش یا بازرسی اضافه کنار گذاشته شود. طرح تازه ترخیص درصدی هم برای کالاهای مشمول، میتواند بخشی از همین هزینهها را کاهش دهد.
پیش از ثبت سفارش، برآورد دقیق هزینههای ترخیص میتواند از خطاهای مالی جلوگیری کند.
کارشناسان آریا تجارت بینالملل میتوانند بر اساس کد تعرفه کالای شما، برآوردی واقعبینانه ارائه دهند و شمول یا عدم شمول طرح ترخیص درصدی را هم بررسی کنند.
ریسکهایی که باید پیش از شروع کار بشناسید
با اینکه بازرگان یکی از مجهزترین و باسابقهترین گمرکات کشور است، خالی از چالش هم نیست. شلوغی مرز، همانطور که اشاره شد، عملاً از کنترل واردکننده خارج است. ریسک جدیتر، متروکه شدن کالاست — چیزی که معمولاً وقتی رخ میدهد که واردکننده نتواند مراحل را بهموقع طی کند یا هزینه انبارداری را سر وقت پرداخت نکند؛ این ریسک با پرداخت بهموقع تا حد زیادی قابل پیشگیری است.
پرتکرارترین مشکلی که در عمل دیده میشود، خطا یا نقص در اظهارنامه و مدارک است؛ هر مغایرتی بین مدارک و کالای واقعی، هم تأخیر ایجاد میکند و هم هزینه اضافه تحمیل میکند. عدم رعایت دقیق قوانین هم میتواند به جریمههای سنگین انبارداری یا هزینه دموراژ (تأخیر در بازگرداندن کانتینر) منجر شود — هزینههایی که در صورت مدیریت نادرست زمان، سریع بالا میروند.
انتخاب ترخیصکار هم خودش یک ریسک جداست. اولویت دادن صرف به دستمزد پایین، بدون توجه به سابقه و تخصص، معمولاً در بلندمدت هزینهبرتر تمام میشود؛ برخی شرکتها هزینههای پنهانی دارند که بعداً به شکل مشکل مالی خودشان را نشان میدهند. مقررات گمرکی هم ثابت نیستند؛ برای کالاهای حساستر مثل مواد شیمیایی، آگاهی مستمر از تغییرات قوانین اهمیت بیشتری پیدا میکند.
نکته مشترک در همه این چالشها این است که همکاری با یک ترخیصکار یا شرکت ترخیصکاری باتجربه و آشنا به رویههای بازرگان، بخش بزرگی از این ریسکها را کاهش میدهد یا حتی از بین میبرد.
آریا تجارت بینالملل با بیش از ۳۵ سال سابقه در ترخیص کالا از گمرکات زمینی، دریایی و هوایی، این ریسکها را برای شما مدیریت میکند.
پرسشهای متداول
ترخیص کالا از گمرک بازرگان چقدر طول میکشد؟
بهطور معمول بین ۱۰ تا ۱۵ روز کاری، به شرط کامل بودن مدارک و قرار گرفتن کالا در مسیر سبز سامانه EPL. کالاهای مسیر زرد یا قرمز، به دلیل بازرسی و آزمایشهای تکمیلی، زمان بیشتری میبرند.
آیا الان میتوان خودرو هم از گمرک بازرگان ترخیص کرد؟
بله. بر اساس بخشنامه تیر ۱۴۰۵ گمرک ایران (شماره ۱۴۰۵/۴۴۱۴۹۳)، بازرگان به فهرست گمرکات تخصصی مجاز به ترخیص خودروهای سبک و سنگین اضافه شده است.
ترخیص درصدی چیست؟
طرحی است که طی آن گروهی از کالاهای مشخص، بهجای پرداخت کامل حقوق ورودی، تنها با پرداخت بخشی از آن ترخیص میشوند. این تسهیلات طبق بخشنامه ۱۴۰۵/۰۴/۰۶ تا پایان سال ۱۴۰۵ اجرا میشود.
مهمترین مدارک برای ترخیص از بازرگان کداماند؟
کارت بازرگانی، پیشفاکتور و فاکتور خرید، بارنامه حمل، پکینگ لیست، گواهی مبدأ، ترخیصیه، قبض انبار و ثبت سفارش در سامانه جامع تجارت؛ بسته به نوع کالا ممکن است مجوزهای تخصصی هم لازم شود.
هزینه ترخیص از بازرگان شامل چه مواردی میشود؟
حقوق ورودی و مالیات بر ارزش افزوده، عوارض هلالاحمر، هزینههای حمل و انبارداری، هزینه بازرسی و آزمایش (در صورت نیاز) و هزینههای اداری مثل دستمزد ترخیصکار و بیمه محموله.
چه کالاهایی از گمرک بازرگان ترخیص نمیشوند؟
مواد مخدر، سلاح و کالاهای خطرناک بهطور کامل ممنوع هستند؛ سایر کالاها در صورت مجاز بودن طبق قوانین گمرکی ایران و داشتن مجوزهای لازم قابل ترخیصاند.